Ενιπέας και γονιμότητα

   Η σύγχρονη κοινωνία δυσκολεύεται σήμερα να αναγνωρίσει την πραγματικότητα των μύθων μέσα από τα ανθρώπινα βιώματα των μικρών και των μεγάλων θεών της αρχαιότητας, ή την πίστη πως το νερό των ποταμών άφηνε έγκυες τις νεόνυμφες που λούζονταν σ’ αυτό. Είναι όμως πολύ εύκολο να καταλάβει ότι οι μύθοι αυτοί, είτε με τη μια εκδοχή είτε με την άλλη, σχετίζονται με τη γονιμοποιό δύναμη των υδάτων, την ευφορία της γης και την αξία της ζωής μιας κοινωνίας δίπλα σε ποταμό. Η Ιφιμέδεια ρίχνει νερό στους κόλπους της για να τη γονιμοποιήσει, δίδυμα παιδιά αποχτά η Τυρώ (Πελίας και Νηλέας), δίδυμα, όμορφα και γιγαντόσωμα η Ιφιμέδεια (Ώτος και Εφιάλτης), ερωτικές βουλιμίες θνητών και θεών γύρω από τον ποταμό και με τη μορφή του ποτάμιου θεού Ενιπέα, είναι όλα στοιχεία που αναφέρονται γενικά στη γονιμότητα.

    Αυτή η γονιμότητα που προσφέρουν από τα πανάρχαια χρόνια τα ποτάμια είναι που τράβηξε σιγά σιγά και τους κατοίκους του Λιτόχωρου ώστε να συγκεντρωθούν και να χτίσουν τον οικισμό τους στη νότια όχθη του Ενιπέα. Και το ποτάμι, σαν αντάλλαγμα, πρόσφερε πολλές κοινωνικές υπηρεσίες στους κατοίκους του. Με το πέρασμα των χρόνων, την αύξηση του πληθυσμού και των δραστηριοτήτων του με την πρόοδο της τεχνολογίας, η σημασία του Ενιπέα για την κοινωνική ζωή του Λιτόχωρου γίνεται πολύπλοκη και θα συνεχίσει να είναι σημαντική αν η διαχείριση του  οικοσυστήματός του προστατεύει. Ας παρακολουθήσουμε πιο αναλυτικά την αξία του Ενιπέα για την κοινωνία του Λιτόχωρου.

Οι βρύσες του Λιτόχωρου

      Και πρώτα ο οικισμός είχε πάντοτε καθαρό και υγιεινό πόσιμο νερό, που σύμφωνα με μετρήσεις του Ινστιτούτου Γεωλογικών Μελετών  Ελλάδος (Ι.Γ.Μ.Ε.) του 1995 έχει θαυμάσια διαγράμματα ποσιμότητας, που δείχνουν  ότι το νερό του Ενιπέα είναι εξαιρετικής ποιότητας, με αυξημένο μαγνήσιο, που επιζητείται να είναι αυξημένο, με μια σκληρότητα μεταξύ 14 και 19, άριστη κατά το Ι.Γ.Μ.Ε. και ούτε πολύ υψηλή ούτε πολύ χαμηλή. Τέτοια διαγράμματα, τέτοια ποιότητα νερών, θα τη ζήλευαν πάρα πολλά επιτραπέζια ελληνικά νερά. Η καθαρότητά του είναι εκπληκτική κατά τους χαρακτηρισμούς καθηγητών του Α.Π.Θ. και αποδεικνύεται από το γεγονός πως σε όλη τη διαδρομή του Ενιπέα δεν υπάρχουν ψάρια, που για να ζήσουν θέλουν τροφή στο νερό τους.

Παλιά βρύση του Λιτοχώρου

      Λόγω της υψομετρικής διαφοράς ήταν εύκολο να διοχετεύεται σε όλη την έκταση του οικισμού, καθώς και στους παρακείμενους κήπους και αμπέλια. Το νερό έρχονταν σε δημόσιες κοινόχρηστες βρύσες, πετρόχτιστες, που συνήθως είχαν και μια μικρή λεκάνη για το πότισμα των ζώων. Ήταν τόσο χρήσιμες για τους κατοίκους που συνδέθηκαν αμέσως με τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις του τόπου. Είχε το ‘’στοιχειό’’ της η καθεμιά, εκεί αντάμωναν και συζητούσαν οι γυναίκες του χωριού, εκεί πήγαινε η νεόνυμφη με την κουνιάδα της και άφηνε τα δώρα της για την καινούρια γειτονιά της την Πέμπτη μετά από το γάμο της, γύρω από τις βρύσες γίνονταν πολλά γλέντια τις μεγάλες καλοκαιρινές γιορτές.

     Για τις βρύσες του Λιτόχωρου έχουμε μια παλιά και μοναδική ποιητική περιγραφή του Αντώνιου Ι. Αντωνιάδη, που επισκέφθηκε το Λιτόχωρο το 1874 με σκοπό να συνθέσει ένα ποιητικό έργο που βραβεύτηκε σε λογοτεχνικό διαγωνισμό του 1877, εκτελώντας παράλληλα και μια εθνική αποστολή σχετική με την προετοιμασία της μεγάλης Επανάστασης του Ολύμπου του 1878. Σε σύγχρονη γραφή είναι το ακόλουθο:

Απέξω απ ‘ το Λιτόχωρο είναι μια κρύα βρύση,

τρέχει κρουστάλλι το νερό κι ένα δεντρί ποτίζει,

π’ απλώνει τα ψηλά κλαδιά σαν όμορφη κοπέλα.       

Αυτού κοντά από παλιά έχουν κτισμένο τόπο,

όπου πατούν στα άλογα σα θέλουν να ανέβουν

κι όσοι θελάρθουν στο χωριό, εδώ θελά σταθούνε,

να πιουν νερό να δροσιστούν κι ύστερα πάνε μέσα.

    Μια άλλη χρήση του νερού δίπλα στο χωριό, στο Λάκκο, ήταν το άνετο πλύσιμο των ελαφρών και βαριών ρούχων των σπιτιών, το ‘’σπιτομάζωμα’’ όπως λέγονταν παλιά και όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα του Λιτοχωρινού καθηγητή Αθανασίου Δ. Λασπόπουλου στον ΣΤ’ τόμο του 1882 του Δελτίου του Φιλολογικού Συλλόγου ‘’Παρνασσός’’ της Αθήνας.